قانون دیوان عدالت اداری مصوب ۹۲

قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب ۱۳۹۲/۵/۲۳

بخش اول ـ تشکیلات
ماده ۱ـ در اجرای اصل یکصد و هفتاد و سوم ( ۱۷۳ ) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به منظور رسیدگی به شکایات ، تظلّمات و اعتراضات مردم نسبت به مأموران ، واحدها و آیین نامه های دولتی خلاف قانون یا شرع یا خارج از حدود اختیارات مقام تصویب کننده ، دیوان عدالت اداری که در این قانون به اختصار « دیوان » نامیده می شود زیرنظر رئیس قوه قضائیه تشکیل می گردد .

مطالعه بیشتر : قانون اصلاح قانون تشکیلات و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری

ماده ۲ـ دیوان در تهران مستقر است و متشکل از شعب بدوی ، تجدیدنظر ، هیأت عمومی و هیأتهای تخصصی می باشد . تشکیلات قضائی ، اداری و تعداد شعب دیوان با تصویب رئیس قوه قضائیه تعیین می شود .
تبصره ـ رئیس دیوان عدالت اداری می تواند پیشنهادات خود را به رئیس قوه قضائیه ارائه نماید .
ماده ۳ـ هر شعبه بدوی دیوان از یک رئیس یا دادرس علی البدل و هر شعبه تجدیدنظر از یک رئیس و دو مستشار تشکیل می شود . شعبه تجدیدنظر با حضور دو عضو رسمیت می یابد و ملاک صدور رأی ، نظر اکثریت است . آراء شعب تجدیدنظر دیوان قطعی است .
تبصره ـ چنانچه جلسه شعبه تجدیدنظر با حضور دو عضو رسمیت یابد و هنگام صدور رأی اختلاف نظر حاصل شود ، یک عضو مستشار توسط رئیس دیوان به آنان اضافه می شود .
ماده ۴ـ قضات دیوان با حکم رئیس قوه قضائیه منصوب می شوند و باید دارای ده سال سابقه کار قضائی باشند . در مورد قضات دارای مدرک کارشناسی ارشد یا دکترا در یکی از گرایشهای رشته حقوق یا مدارک حوزوی همتراز ، داشتن پنج سال سابقه کار قضائی کافی است .
تبصره ۱ـ قضاتی که حداقل پنج سال سابقه کار قضائی در دیوان دارند از شمول این ماده مستثنی می باشند .
تبصره ۲ـ رئیـس دیوان عدالت اداری می تواند قضات واجد شرایط را به رئیس قوه قضائیه پیشنهاد نماید .
ماده ۵ ـ رئیس دیوان ، رئیس شعبه اول تجدیدنظر دیوان نیز می باشد و به تعداد مورد نیاز ، معاون و مشاور خواهد داشت . وی می تواند برخی اختیارات خود را به معاونان تفویض نماید .
ماده ۶ ـ به منظور تسهیل در دسترسی مردم به خدمات دیوان ، دفاتر اداری دیوان در محل دادگستری یا دفاتر بازرسی کل کشور در هر یک از مراکز استانها تأسیس می گردد . این دفاتر وظایف زیر را به عهده دارند :
الف ـ راهنمایی و ارشاد مراجعان
ب ـ پذیرش و ثبت دادخواستها و درخواستهای شاکیان
پ ـ ابلاغ نسخه دوم شکایات یا آراء صادر شده از سوی دیوان در حوزه آن دفتر که از طریق نمابر یا پست الکترونیکی یا به هر طریق دیگری از دیوان دریافت کرده اند .
ت ـ انجام دستورات واحد اجرای احکام دیوان در حوزه مربوط به آن دفتر
ماده ۷ـ دیوان می تواند به تعداد مورد نیاز کارشناسانی از رشته های مختلف که حداقل دارای ده سال سابقه کار اداری و مدرک کارشناسی یا بالاتر باشند ، به عنوان مشاور دیوان داشته باشد .
در صورت نیاز هریک از شعب به مشاوره و کارشناسی ، به درخواست شعبه یا به تشخیص رئیس دیوان ، کارشناس مشاور توسط رئیس دیوان به شعبه معرفی می شود . در این صورت کارشناس پس از بررسی موضوع ، نتیجه را به طور مکتوب به شعبه ارائه می کند تا در پرونده درج شود . قاضی شعبه با ملاحظه نظر وی مبادرت به صدور رأی می نماید .
تبصره ـ حقوق و مزایای مشاورینی که در اجرای ماده ( ۹ ) قانون دیوان عدالت اداری مصوب ۲۵/ ۹/ ۱۳۸۵ منصوب شده اند مطابق مقررات زمان انتصاب محاسبه و پرداخت می شود .
ماده ۸ ـ هیأت عمومی دیوان با شرکت حداقل دوسوم قضات دیوان به ریاست رئیس دیوان و یا معاون قضائی وی تشکیل می شود و ملاک صدور رأی ، نظر اکثریت اعضای حاضر است .
تبصره ـ مشاوران و کارشناسان موضوع ماده ( ۷ ) این قانون می توانند با دعوت رئیس دیوان بدون داشتن حق رأی ، در جلسات هیأت عمومی شرکت کنند و در صورت لزوم نظرات کارشناسی خود را ارائه نمایند .
ماده ۹ـ واحد اجرای احکام دیوان زیر نظر رئیس دیوان یا معاون وی ، انجام وظیفه می نماید که از تعداد کافی ، دادرس اجرای احکام ، مدیر دفتر و کارمند برخوردار است .
تبصره ـ برای دادرسان اجرای احکام ، داشتن حداقل ده سال سابقه قضائی و یا پنج سال سابقه قضائی با داشتن مدرک کارشناسی ارشد یا دکترا در رشته های حقوق و الهیات ( گرایش فقه ومبانی حقوق اسلامی ) یا همتراز حوزوی آن لازم است .
بخش دوم ـ آیین دادرسی
فصل اول ـ صلاحیت
ماده ۱۰ـ صلاحیت و حدود اختیارات دیوان به قرار زیر است :
۱ـ رسیدگی به شکایات و تظلّمات و اعتراضات اشخاص حقیقی یا حقوقی از :
الف ـ تصمیمات و اقدامات واحدهای دولتی اعم از وزارتخانه ها و سازمانها و مؤسسات و شرکتهای دولتی و شهرداری ها و سازمان تأمین اجتماعی و تشکیلات و نهادهای انقلابی و مؤسسات وابسته به آنها
ب ـ تصمیمات و اقدامات مأموران واحدهای مذکور در بند « الف » در امور راجع به وظایف آنها
۲ ـ رسیدگی به اعتراضات و شکایات از آراء و تصمیمات قطعی هیأتهای رسیدگی به تخلفات اداری و کمیسیون هایی مانند کمیسیون های مالیاتی ، هیأت حل اختلاف کارگر و کارفرما ، کمیسیون موضوع ماده ( ۱۰۰ ) قانون شهرداری ها منحصراً از حیث نقض قوانین و مقررات یا مخالفت با آنها
۳ـ رسیدگی به شکایات قضات و مشمولان قانون مدیریت خدمات کشوری و سایر مستخدمان واحدها و مؤسسات مذکور در بند ( ۱ ) و مستخدمان مؤسساتی که شمول این قانون نسبت به آنها محتاج ذکر نام است اعم از لشکری و کشوری از حیث تضییع حقوق استخدامی
تبصره ۱ ـ تعیین میزان خسارات وارده از ناحیه مؤسسات و اشخاص مذکور در بندهای ( ۱ ) و ( ۲ ) این ماده پس از صدور رأی در دیوان بر وقوع تخلف با دادگاه عمومی است .
تبصره ۲ ـ تصمیمات و آراء دادگاهها و سایر مراجع قضائی دادگستری و نظامی و دادگاههای انتظامی قضات دادگستری و نیروهای مسلح قابل شکایت در دیوان عدالت اداری نمی باشد .
ماده ۱۱ـ در صورتی که تصمیمات و اقدامات موضوع شکایت ، موجب تضییع حقوق اشخاص شده باشد ، شعبه رسیدگی کننده ، حکم بر نقض رأی یا لغو اثر از تصمیم و اقدام مورد شکایت یا الزام طرف شکایت به اعاده حقوق تضییع شده ، صادر می نماید .
تبصره ـ پس از صدور حکم و قطعیت آن براساس ماده فوق ، مرجع محکومٌ علیه علاوه بر اجرای حکم ، مکلف به رعایت مفاد آن در تصمیمات و اقدامات بعدی خود در موارد مشابه است .
ماده ۱۲ـ حدود صلاحیت و وظایف هیأت عمومی دیوان به شرح زیر است :
۱ ـ رسیدگی به شـکایات ، تظلّمات و اعتراضات اشخاص حقیقی یا حقوقی از آیین نامه ها و سایر نظامات و مقررات دولتی و شهرداری ها و مؤسسات عمومی غیردولتی در مواردی که مقررات مذکور به علت مغایرت با شرع یا قانون و یا عدم صلاحیت مرجع مربوط یا تجاوز یا سوءاستفاده از اختیارات یا تخلف در اجرای قوانین و مقررات یا خودداری از انجام وظایفی که موجب تضییع حقوق اشخاص می شود .
۲ ـ صدور رأی وحدت رویه در موارد مشابه که آراء متعارض از شعب دیوان صادر شده باشد .
۳ ـ صدور رأی ایجاد رویه که در موضوع واحد ، آراء مشابه متعدد از شعب دیوان صادر شده باشد .
تبصره ـ رسیدگی به تصمیمات قضائی قوه قضائیه و صرفاً آیین نامه ها ، بخشنامه ها و تصمیمات رئیس قوه قضائیه و مصوبات و تصمیمات شورای نگهبان ، مجمع تشخیص مصلحت نظام ، مجلس خبرگان و شورای عالی امنیت ملی از شمول این ماده خارج است .
ماده ۱۳ـ اثر ابطال مصوبات از زمان صدور رأی هیأت عمومی است مگر در مورد مصوبات خلاف شرع یا در مواردی که به منظور جلوگیری از تضییع حقوق اشخاص ، هیأت مذکور اثر آن را به زمان تصویب مصوبه مترتب نماید .
ماده ۱۴ـ مرجع حل اختلاف در صلاحیت بین شعب دیوان و سایر مراجع قضائی ، شعب دیوان عالی کشور است .
ماده ۱۵ـ صدور حکم اصلاحی ، رفع ابهام و اشکال ، دستور اجرای حکم و انفصال مستنکف و هرگونه اقدامی که مستلزم تصمیم گیری مجدد است ، به عهده شعبه صادرکننده رأی قطعی است .
فصل دوم ـ ترتیب رسیدگی
مبحث اول ـ رسیدگی در شعب بدوی
اول ـ دادخواست
ماده ۱۶ـ رسیدگی در شعب دیوان ، مستلزم تقدیم دادخواست است . دادخواست باید به زبان فارسی روی برگه های مخصوص ، تنظیم شود .
تبصره ۱ـ پرونده هایی که با صدور قرار عدم صلاحیت ، از مراجع قضائی دیگر به دیوان ارسال می شود ، نیازی به تقدیم دادخواست و پرداخت هزینه دادرسی ندارد .
تبصره ۲ـ از زمان تصویب این قانون ، مهلت تقدیم دادخواست ، راجع به موارد موضوع بند ( ۲ ) ماده ( ۱۰ ) این قانون ، برای اشخاص داخل کشور سه ماه و برای افراد مقیم خارج از کشور ، شش ماه از تاریخ ابلاغ رأی یا تصمیم قطعی مرجع مربوط مطابق قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب ( در امور مدنی ) است . مراجع مربوط مکلفند در رأی یا تصمیم خود تصریح نمایند که رأی یا تصمیم آنها ظرف مدت مزبور در دیوان قابل اعتراض است . در مواردی که ابلاغ ، واقعی نبوده و ذی نفع ادعای عدم اطلاع از آن را بنماید شعبه دیوان در ابتداء به موضوع ابلاغ رسیدگی می نماید . در مواردی که به موجب قانون سابق ، اشخاصی قبلاً حق شکایت در مهلت بیشتری داشته اند ، مهلت مذکور ، ملاک محاسبه است .
ماده ۱۷ـ شعب دیوان به شکایتی رسیدگی می کنند که شخص ذی نفع یا وکیل یا قائم مقام یا نماینده قانونی وی ، رسیدگی به شکایت را برابر قانون ، درخواست کرده باشد .
ماده ۱۸ـ دادخواست باید حاوی نکات زیر باشد :
الف ـ مشخصات شاکی
۱ـ نام و نام خانوادگی ، نام پدر ، تاریخ تولد ، کد ملی ، شغل ، تابعیت و اقامتگاه برای اشخاص حقیقی
۲ـ نام ، شماره ثبت ، اقامتگاه اصلی و شماره تلفن تماس برای اشخاص حقوقی
ب ـ مشخصات طرف شکایت
۱ـ نام و نام خانوادگی ، سمت و نشانی دقیق محل کار مأمور دولت درصورت امکان
۲ـ نام کامل دستگاههای موضوع ماده ( ۱۰ ) این قانون
پ ـ نام و نام خانوادگی و اقامتگاه وکیل یا قائم مقام و یا نماینده قانونی شاکی ، در صورت تقدیم دادخواست توسط آنان
ت ـ موضوع شکایت و خواسته
ث ـ شرح شکایت
ج ـ مدارک و دلایل مورد استناد
چ ـ امضاء یا اثر انگشت شاکی یا وکیل یا قائم مقام و یا نماینده قانونی وی و یا امضاء و مهر شخص حقوقی ذیل دادخواست
ح ـ مدرک اثبات کننده سمت برای اشخاص حقوقی و نمایندگان قانونی
تبصره ـ شاکی می تواند علاوه بر نشانی پستی ، نشانی پست الکترونیکی یا شماره تلفن همراه یا نمابر خود را به منظور ابلاغ اوراق اعلام نماید که در این صورت امر ابلاغ به یکی از طرق مزبور کافی است .
ماده ۱۹ـ هزینه دادرسی در شعب بدوی دیوان ، یکصد هزار ( ۱۰۰ . ۰۰۰ ) ریال و در شعب تجدیدنظر دویست هزار ( ۲۰۰ . ۰۰۰ ) ریال است .
تبصره ـ مبلغ مذکور در این ماده به تناسب نرخ تورم اعلام شده به وسیله بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران هر سه سال یک بار به پیشنهاد رئیس دیوان و تأیید رئیس قوه قضائیه و تصویب هیأت وزیران قابل تعدیل می باشد .
ماده ۲۰ـ شـاکی باید رونوشـت یا تصویر خـوانا و گواهـی شده اسناد و مدارک مورد استناد خود را پیوست دادخواست نماید .
تبصره ۱ـ تصویر یا رونوشت مدارک باید به وسیله دبیرخانه و یا دفاتر شعب دیوان و یا دفاتر اداری مستقر در مراکز استانها و یا دفاتر دادگاههای عمومی ، دفاتر اسناد رسمی ، وکیل شاکی یا واحدهای دولتی و عمومی تصدیق شود . در صورتی که رونوشت یا تصویر سند ، خارج از کشور تهیه شده باشد ، مطابقت آن با اصل ، باید در دفتر یکی از سفارتخانه ها یا کنسولگری ها و یا دفاتر نمایندگی های جمهوری اسلامی ایران ، گواهی شود .
تبصره ۲ـ در مواردی که تصدیق اسناد و مدارک مربوط به واحدهای دولتی و عمومی از سوی شاکی ممکن نباشد و یا این که اساساً شاکی نتواند تصویری از آنها ارائه نماید ، دیوان مکلف به پذیرش دادخواست است و باید تصویر مصدق اسناد را از دستگاه مربوطه مطالبه نماید .
ماده ۲۱ـ در صورتی که سند به زبان فارسی نباشد ، علاوه بر تصویر یا رونوشت گواهی شده ، ترجمه گواهی شده آن نیز باید پیوست شود . صحت ترجمه و مطابقت تصویر یا رونوشت با اصل ، باید به وسیله مترجمان رسمی یا سفارتخانه ها یا کنسولگری ها و یا دفاتر نمایندگی های جمهوری اسلامی ایران در خارج از کشور ، گواهی شود .
ماده ۲۲ـ هرگاه دادخواست توسط وکیل یا قائم مقام و یا نماینده قانونی شاکی تقدیم شده باشد ، باید تصویر یا رونوشت گواهی شده سند مثبِت سمت دادخواست دهنده نیز ضمیمه گردد .
ماده ۲۳ـ دادخواست و ضمائم آن باید به تعداد طرف شکایت به اضافه یک نسخه تهیه شود . این اوراق و همچنین اوراق مربوط به رفع نقص و تکمیل دادخواست ، باید به وسیله پست سفارشی یا پست الکترونیکی دیوان یا ثبت در پایگاه الکترونیکی به دبیرخانه دیوان ارسال و یا به دبیرخانه دیوان یا دفاتر اداری آن مستقر در مراکز استانها تسلیم گردد . تاریخ ثبت دادخواست در دبیرخانه دیوان و یا پایگاه الکترونیکی و یا تسلیم آن به پست سفارشی و یا ارسال از طریق پست الکترونیکی یا دفاتر اداری دیوان ، تاریخ تقدیم محسوب می شود .
ماده ۲۴ـ دبیرخانه دیوان یا دفاتر اداری آن مستقر در مراکز استانها مکلفند دادخواستهای واصل شده را به ترتیب وصول ، ثبت نموده و رسیدی مشتمل بر شماره و تاریخ ثبت ، نام شاکی و طرف شکایت ، به شاکی ، وکیل یا قائم مقام و یا نماینده قانونی وی ، تسلیم کنند .
ماده ۲۵ـ دبیرخانه دیوان مکلف است قبل از ارسال پرونده جهت ارجاع با مراجعه به سوابق امر ، چنانچه موردی حاکی از طرح قبلی شکایت وجود داشته باشد ، مشخصات آن را به برگه دادخواست ضمیمه نماید .
ماده ۲۶ـ دادخواستـهای ثبت شده ، توسط رئیس دیوان یا معاون وی به شعبه ارجاع می شود .
ماده ۲۷ـ چنانچه دادخواست ، فاقد نام و نام خانوادگی شاکی یا اقامتگاه وی باشد ، به موجب قرار مدیر دفتر شعبه ، رد می شود . این قرار قطعی است ، ولی صدور آن ، مانع طرح مجدد شکایت نیست . چنانچه طرح دعوای مجدد مستلزم رعایت زمان مشخص باشد از زمان اطلاع محاسبه می شود .
ماده ۲۸ـ در صورتی که هر یک از موارد مذکور در بندهای ( ب ) تا ( ث ) و ( چ ) ماده ( ۱۸ ) این قانون در دادخواست رعایت نشده باشد و یا دادخواست از جهت شرایط مقرر در مواد ( ۱۹ ) الی ( ۲۳ ) این قانون نقص داشته باشد ، مدیر دفتر شعبه ظرف دو روز نقایص دادخواست را طی اخطاریه ای به طور مستقیم یا از طریق دفاتر مستقر در مراکز استانها به شاکی اعلام می کند . شاکی ، ده روز از تاریخ ابلاغ اخطاریه ، فرصت رفع نقص دارد و چنانچه در مهلت مذکور اقدام به رفع نقص ننماید ، دادخواست به موجب قرار مدیر دفتر یا جانشین او ، رد می گردد . این قرار ظرف ده روز از تاریخ ابلاغ ، قابل اعتراض در همان شعبه دیوان است . رسیدگی به اعتراض نسبت به رد دادخواست ، توسط رئیس یا دادرس علی البدل شعبه انجام می شود و پس از صدور دستور توسط قاضی مزبور ، مراتب توسط مدیر دفتر شعبه به معترض ابلاغ می گردد . این تصمیم قطعی است ، ولی رد دادخواست ، مانع طرح مجدد شکایت نیست .
ماده ۲۹ـ پس از ارجاع دادخواست به شعبه ، مدیر دفتر شعبه آن را پس از تکمیل بلافاصله در اختیار قاضی شعبه قرار می دهد . قاضی شعبه دیوان در صورت احراز صلاحیت و کامل بودن پرونده ، آن را با صدور دستور ارسال یک نسخه از دادخواست و ضمائم آن به طرف شکایت ، به دفتر اعاده می کند تا پس از ابلاغ دادخواست و ضمائم آن به طرف شکایت ، در جریان رسیدگی قرار گیرد .
تبصره ـ چنانچه پرونده ای مشمول تبصره ماده ( ۹۰ ) این قانون باشد ، شعبه دیوان خارج از نوبت و بدون ابلاغ دادخواست و ضمائم آن به طرف شکایت ، به آن رسیدگی و رأی صادر می نماید .
ماده ۳۰ـ طرف شکایت موظف است ظرف یک ماه از تاریخ ابلاغ ، نسبت به ارسال پاسخ اقدام کند . عدم وصول پاسخ ، مانع رسیدگی نیست و شعبه با توجه به مدارک موجود ، به پرونده رسیدگی و مبادرت به صدور رأی می نماید .
تبصره ـ در صورتی که طرف شکایت بدون عذر موجه از دادن پاسخ در موعد مقرر در این ماده خودداری نماید شعبه رسیدگی کننده ، متخلف را به سه ماه تا یک سال انفصال از خدمت محکوم می نماید . این حکم ظرف بیست روز قابل تجدیدنظر در شعب تجدیدنظر است .
ماده ۳۱ـ اگر ضمن یک دادخواست ، شکایات متعدد مطرح شود که با یکدیگر ارتباط نداشته باشند و شعبه دیوان نتواند ضمن یک دادرسی به آنها رسیدگی کند ، شکایات مطرح شده را به صورت جداگانه رسیدگی می کند و نسبت به آنچه که صلاحیت ندارد ، قرار عدم صلاحیت صادر می نماید .
ماده ۳۲ـ چنانچه اشخاص متعدد ، شکایت های خود را به موجب یک دادخواست مطرح نمایند ، در صورتی که شکایات مزبور منشأ و مبنای واحد داشته باشد ، شعبه دیوان نسبت به همه موارد ضمن یک دادرسی ، اتخاذ تصمیم می نماید . در غیر این صورت ، مطابق مفاد ماده قبل موارد به تفکیک و جداگانه رسیدگی می شود .
تبصره ـ شاکیان در صورتی که بیش از پنج نفر باشند ، می توانند در دادخواست ، نماینده ای را از میان خود جهت امر ابلاغ و اخطار ، به شعبه دیوان معرفی نمایند .
ماده ۳۳ـ موضوع شکایت و خواسته باید صریح و منجز باشد . در صورت وجود ابهام به تشخیص شعبه ، مراتب طی اخطاریه ای به شاکی اعلام می گردد و شاکی مکلف است ظرف ده روز از تاریخ ابلاغ اخطاریه ، نسبت به رفع ابهام اقدام کند . در غیر این صورت ، شعبه نسبت به قسمت مبهم ، قرار ابطال دادخواست صادر می نماید .
دوم ـ دستور موقت
ماده ۳۴ـ در صورتی که شاکی ضمن طرح شکایت خود یا پس از آن مدعی شود که اجرای اقدامات یا تصمیمات یا آراء قطعی یا خودداری از انجام وظیفه توسط اشخاص و مراجع مذکور در ماده ( ۱۰ ) این قانون ، سبب ورود خسارتی می گردد که جبران آن غیرممکن یا متعسر است ، می تواند تقاضای صدور دستور موقت نماید . پس از طرح شکایت اصلی ، درخواست صدور دستور موقت باید تا قبل از ختم رسیدگی ، به دیوان ارائه شود . این درخواست مستلزم پرداخت هزینه دادرسی نیست .
ماده ۳۵ـ شعبه رسیدگی کننده در صورت احراز ضرورت و فوریت موضوع ، برحسب مورد ، دستور موقت مبنی بر توقف اجرای اقدامات ، تصمیمات و آراء مزبور یا انجام وظیفه ، صادر می نماید .
تبصره ـ دستور موقت تأثیری در اصل شکایت ندارد و در صورت رد شکایت یا صدور قرار اسقاط یا ابطال یا رد دادخواست اصلی دستور موقت نیز لغو می گردد .
ماده ۳۶ـ مرجع رسیدگی به تقاضای صدور دستور موقت موضوع ماده ( ۳۴ ) این قانون ، شعبه ای است که به اصل دعوی رسیدگی می کند لکن در مواردی که ضمن درخواست ابطال مصوبات از هیأت عمومی دیوان ، تقاضای صدور دستور موقت شده باشد ، ابتداء پرونده جهت رسیدگی به تقاضای مزبور به یکی از شعب ارجاع می شود و در صورت صدور دستور موقت در شعبه ، پرونده در هیأت عمومی خارج از نوبت رسیدگی می شود .
ماده ۳۷ـ شعبه دیوان موظف است در صورت صدور دستور موقت ، نسبت به اصل دعوی خارج از نوبت رسیدگی و رأی مقتضی صادر نماید .
تبصره ـ مدیر دفتر شعبه مکلف است پرونده را به فوریت به نظر شعبه برساند و شعبه موظف به اتخاذ تصمیم فوری است .
ماده ۳۸ـ در صورت صدور دستور موقت یا لغو آن ، مفاد آن به طرفین و در صورت رد تقاضای صدور دستور موقت ، مفاد آن به شاکی ابلاغ می شود . تقاضای صدور دستور موقت قبل از اتخاذ تصمیم شعبه ، مانع اجرای تصمیمات قانونی موضوع ماده ( ۱۰ ) این قانون نیست .
ماده ۳۹ـ سازمانها ، ادارات ، هیأتها و مأموران طرف شکایت پس از صدور و ابلاغ دستور موقت ، مکلفند طبق آن اقدام نمایند و در صورت استنکاف ، شعبه صادرکننده دستور موقت ، متخلف را به انفصال از خدمت به مدت شش ماه تا یک سال و جبران خسارت وارده محکوم می نماید .
ماده ۴۰ـ در صورت حصول دلایلی مبنی بر عدم ضرورت ادامه اجرای دستور موقت ، شعبه رسیدگی کننده نسبت به لغو آن اقدام می نماید .
سوم ـ رسیدگی و صدور رأی
ماده ۴۱ـ شعبه رسیدگی کننده می تواند هرگونه تحقیق یا اقدامی را که لازم بداند ، انجام دهد یا آن را از ضابطان قوه قضائیه و مراجع اداری بخواهد و یا به سایر مراجع قضائی نیابت دهد . ضابطان و مراجع مزبور مکلفند ظرف مهلتی که شعبه دیوان تعیین می کند ، تحقیقات و اقدامات خواسته شده را انجام دهند . تخلف از این ماده حسب مورد مستلزم مجازات اداری یا انتظامی است .
ماده ۴۲ـ در صورتی که محتوای شکایت و دادخواست مطروحه در شعبه دیوان ، حاوی مطالبی علیه شخص ثالث نیز باشد ، این امر مانع رسیدگی شعبه به پرونده نیست .
ماده ۴۳ـ شعبه دیوان می تواند هریک از طرفین دعوا را برای ادای توضیح دعوت نماید و در صورتی که شکایت از ادارات و واحدهای مذکور در ماده ( ۱۰ ) این قانون باشد ، طرف شکایت مکلف به معرفی نماینده است .
تبصره ۱ ـ در صورتی که شاکی پس از ابلاغ برای ادای توضیح حاضر نشود یا از ادای توضیحات مورد درخواست استنکاف کند ، شعبه دیوان با ملاحظه دادخواست اولیه و لایحه دفاعیه طرف شکایت یا استماع اظهارات او ، اتخاذ تصمیم می نماید و اگر اتخاذ تصمیم ماهوی بدون اخذ توضیح از شاکی ممکن نشود ، قرار ابطال دادخواست صادر می گردد .
تبصره ۲ ـ در صورتی که طرف شکایت ، شخص حقیقی یا نماینده شخص حقوقی باشد و پس از احضار ، بدون عذر موجه ، از حضور جهت ادای توضیح خودداری کند ، شعبه او را جلب می نماید یا به انفصال موقت از خدمات دولتی به مدت یک ماه تا یک سال محکوم می کند .
تبصره ۳ ـ عدم تعیین نماینده توسط طرف شکایت یا عدم حضور شخص معرفی شده در مهلت اعلام شده از سوی شعبه دیوان ، موجب انفصال موقت از خدمات دولتی از دو ماه تا یک سال است .
ماده ۴۴ـ در صورت درخواست رئیس دیوان یا هر یک از شعب دیوان ، کلیه واحدهای دولتی ، شهرداری ها و سایر مؤسسات عمومی و مأموران آنها مکلفند ظرف یک ماه از تاریخ ابلاغ نسبت به ارسال اسناد و پرونده های مورد مطالبه اقدام نمایند و در صورتی که ارسال اسناد ممکن نباشد ، دلایل آن را به دیوان اعلام کنند . در صورت موجه ندانستن دلایل توسط دیوان و مطالبه مجدد و امتناع از ارسال ظرف یک ماه ، مستنکف ، به حکم شعبه به انفصال موقت از خدمات دولتی از یک ماه تا یک سال یا کسر یک سوم حقوق و مزایا به مدت سه ماه تا یک سال محکوم می شود . این امر حسب مورد مانع اختیار دیوان برای اقدام مقتضی در جهت دستیابی به دلایل و مدارک مورد نیاز یا صدور رأی طبق مدارک و قرائن موجود در پرونده نیست . مطالبه اسناد طبقه بندی شده مطابق مقررات مربوط صورت می گیرد .
تبصره ـ شعبه دیوان مکلف است علاوه بر موارد مذکور در این ماده مراتب امتناع مسؤول مربوطه از انجام وظایف قانونی را جهت تعقیب کیفری به مرجع قضائی صالح اعلام نماید .
ماده ۴۵ـ شاکی می تواند دادخواست خود را قبل از وصول پاسخ طرف شکایت ، مسترد کند و دراین صورت ، شعبه قرار ابطال دادخواست صادر می کند . شاکی می تواند دادخواست خود را تجدید نماید . پس از وصول پاسخ ، به درخواست استرداد دادخواست ترتیب اثر داده نمی شود .
ماده ۴۶ـ شاکی می تواند قبل از صدور رأی ، از شکایت خود به کلی صرف نظر نماید . در این صورت ، قرار سقوط شکایت صادر می شود و همان شکایت مجدداً قابل طرح نیست .
ماده ۴۷ـ در صورت ضرورت به تشخیص رئیس دیوان یا رئیس شعبه ، به پرونده های مطروحه در شعب دیوان و شعب تجدید نظر آن ، خارج از نوبت رسیدگی می شود .
ماده ۴۸ـ هرگاه رسیدگی به شکایت ، در صلاحیت سایر مراجع قضائی باشد ، شعبه دیوان با صدور قرار عدم صلاحیت ، پرونده را به مرجع مذکور ارسال و مراتب را به شاکی اعلام می نماید و چـنانچه موضوع را در صلاحیت مراجع غیرقضائی بداند ، ضمن صدور قرار عدم صلاحیت ، پرونده را به مرجع صالح ارسال می نماید . مرجع اخیر مکلف به رسیدگی است .
ماده ۴۹ـ شاکی می تواند تا قبل از صدور رأی ، خواسته خود را اصلاح کند . قبول تقاضای اصلاح خواسته پس از ارسال دادخواست و ضمائم آن برای طرف شکایت ، مشروط بر این است که به تشخیص شعبه ، ماهیت خواسته تغییر نکرده باشد و شعبه بتواند بدون نیاز به ارسال مجدد دادخواست ، براساس دادخواست اصلاح شده ، رأی صادر نماید .
ماده ۵۰ ـ هرگاه رسیدگی دیوان منوط به اثبات امری باشد که در صلاحیت مرجع دیگری است ، قرار اناطه صادر و مراتب به طرفین ابلاغ می شود . ذی نفع باید ظرف یک ماه از تاریخ ابلاغ اخطاریه دیوان ، به مرجع صالح مراجعه و گواهی دفتر مرجع مزبور را مبنی بر طرح موضوع ، به دیوان تسلیم نماید . در غیر این صورت دیوان به رسیدگی خود ادامه می دهد و تصمیم مقتضی می گیرد .
ماده ۵۱ ـ شکایات مطروحه در دیوان که به تشخیص رئیس دیوان دارای موضوع واحد یا مرتبط باشد در یک شعبه رسیدگی می شود و در صورت ارجاع به چند شعبه ، به همه پرونده ها در شعبه ای که سبق ارجاع دارد رسیدگی به عمل می آید .
ماده ۵۲ ـ در صورتی که شعبه دیوان از فوت یا محجور شدن شاکی یا زوال سمت نماینده قانونی او مطلع شود ، تا تعیین و معرفی قائم مقام قانونی متوفی یا محجور ، قرار توقف دادرسی صادر و مراتب از طریق دفتر شعبه به نشانی شاکی اعلام می شود .
ماده ۵۳ ـ در صورت احراز هریک از جهات زیر ، شعبه دیوان حتی قبل از ارسال دادخواست و ضمائم به طرف شکایت ، قرار رد شکایت صادر می کند :
الف ـ شاکی برای طرح شکایت ، اهلیت قانونی نداشته باشد .
ب ـ شاکی در شکایت مطروحه ذی نفع نباشد .
پ ـ شکایت متوجه طرف شکایت نباشد .
ت ـ شکایت خارج از موعد قانونی ، مطرح شده باشد .
ث ـ شکایت طرح شده از حیث موضوع قبلاً بین همان اشخاص یا اشخاصی که اصحاب دعوی ، قائم مقام آنان هستند ، رسیدگی و حکم قطعی نسبت به آن صادرشده باشد .
ج ـ موجبات رسیدگی به شکایت ، منتفی شده باشد .
ماده ۵۴ ـ هرگاه شاکی ، جلب شخص حقیقی یا حقوقی دیگری غیر از طرف شکایت را به دادرسی لازم بداند ، می تواند ضمن دادخواست تقدیمی یا دادخواست جداگانه ، حداکثر ظرف سی روز پس از ثـبت دادخواست اصلی ، تقاضای خود را تسلیم کند . همچنین در صورتی که طرف شکایت ، جلب شخص حقیقی یا حقوقی دیگری به دادرسی را ضروری بداند ، می تواند ضمن پاسخ کتبی ، دادخواست خود را تقدیم نماید . در این صورت ، شعبه دیوان تصویری از دادخواست ، لوایح و مستندات طرفین را برای شخص ثالث ارسال می کند .
ماده ۵۵ ـ هرگاه شخص ثالثی در موضوع پرونده مطروحه در شعبه دیوان ، برای خود حقی قائل باشد یا خود را در محق شدن یکی از طرفین ذی نفع بداند ، می تواند با تقدیم دادخواست ، وارد دعوی شود . در صورتی که دادخواست مذکور قبل از صدور رأی واصل شود ، شعبه پس از ارسال دادخواست ، برای طرفین دعوی و وصول پاسخ آنان با ملاحظه پاسخ هر سه طرف ، مبادرت به صدور رأی می نماید .
ماده ۵۶ ـ هرگاه شاکی و یا طرف شکایت اخذ توضیح از هر شخص حقیقی یا حقوقی را درخواست نماید و شعبه دیوان نیز آن را مؤثر در کشف حقیقت بداند نسبت به اخذ توضیح اقدام می نماید . شعبه دیوان می تواند رأساً نیز نسبت به اخذ توضیح از سایر اشخاص اقدام نماید .
ماده ۵۷ ـ آراء شعب دیوان که بدون دخالت فرد ثالث ذی نفع در مرحله دادرسی ، صادر شده در صورتی که به حقوق شخص ثالث ، خلل وارد نموده باشد ، ظرف دو ماه از تاریخ اطلاع از حکم ، قابل اعتراض است . این اعتراض در شعبه رسیدگی کننده به پرونده ، مطرح می شود و شعبه مزبور با بررسی دلایل ارائه شده ، مبادرت به صدور رأی می نماید .
ماده ۵۸ ـ شعبه دیوان پس از رسیدگی و تکمیل تحقیقات ، ختم رسیدگی را اعلام و ظرف یک هفته مبادرت به انشاء رأی می نماید .
ماده ۵۹ ـ دادنامه باید حاوی نکات زیر باشد :
الف ـ تاریخ ، شماره دادنامه ، شماره پرونده
ب ـ مرجع رسیدگی و نام و نام خانوادگی رئیس یا دادرس شعبه
پ ـ مشخصات شاکی و وکیل یا قائم مقام و یا نماینده قانونی او با قید اقامتگاه
ت ـ مشخصات طرف شکایت و وکیل یا نماینده قانونی او با قید اقامتگاه
ث ـ موضوع شکایت و خواسته
ج ـ گردش کار ، متضمن خلاصه شکایت و دفاع طرف شکایت ، تحقیقات انجام شده و اشاره به نظریه مشاور ، در صورتی که طبق ماده ( ۷ ) این قانون ، پرونده به مشاور ارجاع شده باشد و تصریح به اعلام ختم رسیدگی
چ ـ رأی با ذکر جهات ، دلایل ، مستندات ، اصول و مواد قانونی
ح ـ امضای رئیس یا دادرس علی البدل و مهر شعبه
ماده ۶۰ ـ شعب دیوان مکلفند در مورد هر شکایت ، به طور خاص تعیین تکلیف نمایند و نباید به صورت عام و کلی ، حکم صادر کنند .
ماده ۶۱ ـ دادنامه پس از صدور ، ثبت می شود و رونوشت آن ظرف پنج روز برای ابلاغ به طرفین ارسال می گردد .
ماده ۶۲ ـ ابلاغ آراء دیوان می تواند به یکی از طرق زیر صورت گیرد :
الف ـ به طرفین شکایت یا وکیل یا قائم مقام و یا نماینده قانونی آنان توسط دفتر شعبه
ب ـ از طریق اداره ابلاغ ، به موجب مقررات آیین دادرسی مدنی
پ ـ از طریق پست الکترونیک یا نمابر ، به ادارات دولتی یا شکات به تقاضای قبلی آنان برای استفاده از این روش ابلاغ
ت ـ از طریق دفاتر اداری دیوان موضوع ماده ( ۶ ) این قانون
ث ـ به وسیله دادگستری محل اقامت
ماده ۶۳ ـ هرگاه شعبه رسیدگی کننده دیوان درمرحله رسیدگی به آراء و تصمیمات مراجع مذکور در بند ( ۲ ) ماده ( ۱۰ ) این قانون ، اشتباه یا نقصی را ملاحظه نماید که به اساس رأی لطمه وارد نکند ، آن را اصلاح و رأی را ابرام می نماید و چنانچه رأی واجد ایراد شکلی یا ماهوی مؤثر باشد ، شعبه مکلف است با ذکر همه موارد و تعیین آنها ، پرونده را به مرجع مربوط اعاده کند . مرجع مذکور موظف است مطابق دستور شعبه دیوان نسبت به رفع نقص یا ایرادهای اعلامی اقدام و سپس مبادرت به اتخاذ تصمیم یا صدور رأی نماید .
در صورتی که از تصمیم متخذه و یا رأی صادره مجدداً شکایت شود ، پرونده به همان شعبه رسیدگی کننده ارجاع می شود . شعبه مذکور چنانچه تصمیم و یا رأی را مغایر قانون و مقررات تشخیص دهد ، مستند به قانون و مقررات مربوط ، آن را نقض و پس از اخذ نظر مشاورین موضوع ماده ( ۷ ) این قانون ، مبادرت به صدور رأی ماهوی می نماید .
تبصره ـ شعبه می تواند علاوه بر نظر مشاورین موضوع ماده ( ۷ ) ، عنداللزوم از نظر کارشناسان و متخصصین هر رشته ، از میان کارشناسان رسمی دادگستری و یا دستگاههای مربوط استفاده نماید .
ماده ۶۴ ـ در مواردی که به موجب قانون یا مصوبه ای لازم الاجراء ، تشخیص موضوعاتی از قبیل صلاحیتهای علمی ، تخصصی ، امنیتی و گزینشی به عهده کمیسیون یا هیأتهایی واگذار شده باشد ، شعب دیوان فقط از جهت رعایت ضوابط قانونی و تطبیق موضوع و فرآیند بررسی آن بر اساس قانون یا مصوبه رسیدگی می کنند و در صورت شکایت شاکی از حیث تشخیص موضوع ، شعبه رسیدگی کننده موظف است حسب مورد پس از ارجاع پرونده به هیأت کارشناسی تخصصی ذی ربط که توسط شعبه تعیین می گردد با کسب نظر آنان ، مبادرت به انشاء رأی نماید .
مبحث دوم ـ رسیدگی در شعب تجدیدنظر
ماده ۶۵ ـ کلیه آراء شعب بدوی دیوان به درخواست یکی از طرفین یا وکیل یا قائم مقام و یا نماینده قانونی آنها ، قابل تجدیدنظرخواهی در شعب تجدیدنظر است . مهلت تجدیدنظرخواهی برای اشخاص مقیم ایران بیست روز و برای اشخاص مقیم خارج از ایران دو ماه از تاریخ ابلاغ است .
ماده ۶۶ ـ تجدیدنظرخواهی با تقدیم دادخواست به دفتر شعبه صادرکننده رأی یا دبیرخانه یا دفاتر اداری دیوان انجام می گیرد . دادخواست تجدیدنظر توسط رئیس دیوان به یکی از شعب تجدیدنظر ارجاع می شود .
ماده ۶۷ ـ دادخواست تجدیدنظر باید روی برگه های مخصوص نوشته شود و حاوی نکات زیر باشد :
الف ـ مشخصات و اقامتگاه تجدیدنظرخواه
ب ـ شماره و تاریخ رأی تجدیدنظرخواسته
پ ـ شعبه صادرکننده رأی تجدیدنظرخواسته
ت ـ تاریخ ابلاغ رأی تجدیدنظرخواسته
ث ـ دلایل و جهات تجدیدنظرخواهی
تبصره ـ رعایت مقررات مواد ( ۲۰ ) تا ( ۲۳ ) این قانون در تقدیم دادخواست تجدیدنظر ، ضروری است .
ماده ۶۸ ـ چنانچه دادخواست تجدیدنظر ، فاقد مشخصات تجدیدنظرخواه یا اقامتگاه او باشد ، پس از انقضای مهلت تجدیدنظرخواهی ، دادخواست به موجب قرار مدیر دفتر شعبه تجدیدنظر ، رد می شود . این قرار قطعی است . در سایر موارد نقص دادخواست تجدیدنظر ، وفق ماده ( ۲۸ ) این قانون اقدام می گردد . اگر دادخواست تجدیدنظر ، خارج از مهلت مقرر تسلیم شده باشد ، شعبه تجدیدنظر قرار رد دادخواست را صادر می کند .
ماده ۶۹ ـ عدم رعایت شرایط قانونی دادخواست و یا عدم رفع نقص آن در موعد مقرر قانونی در مرحله بدوی ، موجب نقض رأی در مرحله تجدیدنظر نیست . در این موارد شعبه تجدیدنظر به دادخواست دهنده بدوی اخطار می کند که ظرف ده روز از تاریخ ابلاغ نسبت به رفع نقص اقدام نماید . درصورت عدم اقدام و همچنین درصورتی که سمت دادخواست دهنده محرز نباشد رأی صادرشده نقض و قرار رد دعوی صادر می شود .
ماده ۷۰ـ چنانچه شعبه تجدیدنظر در رأی بدوی غیر از اشتباهاتی از قبیل اعداد ، ارقام ، سهو قلم ، مشخصات طرفین و یا از قلم افتادگی در آن قسمت از خواسته که به اثبات رسیده ، اشکال دیگری ملاحظه نکند ضمن اصلاح رأی ، آن را تأیید می کند .
ماده ۷۱ـ چنانچه شعبه تجدیدنظر ایراد تجدیدنظرخواه را وارد تشخیص ندهد ، رأی شعبه بدوی را تأیید و در غیر این صورت آن را نقض و پس از رسیدگی ماهوی ، مبادرت به صدور رأی می نماید .
ماده ۷۲ـ شعبه تجدیدنظر در صورتی که قرار مورد تجدیدنظرخواهی را مطابق با موازین قانونی تشخیص دهد ، آن را تأیید می کند . در غیر این صورت پس از نقض قرار ، پرونده را برای رسیدگی ماهوی به شعبه صادرکننده قرار عودت می نماید .
ماده ۷۳ـ هرگاه در مرحله تجدیدنظر تقاضای صدور دستور موقت شود ، اتخاذ تصمیم با شعبه تجدیدنظر است . اجرای دستور موقت مستلزم تأیید رئیس دیوان است . دستور موقت صادرشده از شعبه بدوی مادام که توسط مرجع تجدیدنظر لغو نگردد ، به قوت خود باقی است .
ماده ۷۴ـ چنانچه قاضی شعبه بدوی صادرکننده رأی پی به اشتباه خود ببرد و پرونده به هر علتی به شعبه تجدیدنظر نرفته باشد ، با ذکر دلیل پرونده را از طریق رئیس دیوان به شعبه تجدید نظر ارسال می کند . شعبه یاد شده با توجه به دلیل ابرازی و درصورت وارد دانستن اشتباه ، رأی صادرشده را نقض می نماید و هرگاه رأی صادره به صورت قرار باشد پرونده را جهت ادامه رسیدگی به شعبه بدوی اعاده و در غیر این صورت اقدام به رسیدگی ماهوی می کند .
ماده ۷۵ـ در صورتی که حداقل یک قاضی از دو قاضی و یا دو قاضی از سه قاضی صادرکننده رأی در شعبه تجدیدنظر ، پی به اشتباه شکلی یا ماهوی خود ببرند ، مراتب را با ذکر دلیل به رئیس دیوان اعلام می دارند . رئیس دیوان پرونده را جهت رسیدگی و صدور رأی به شعبه هم عرض ارجاع می دهد .
ماده ۷۶ـ صدور حکم اصلاحی در مورد سهو قلم یا اشتباه محاسبه و یا رفع ابهام که توسط شعبه صادرکننده رأی انجام می شود ، مشمول مواد ( ۷۴ ) و ( ۷۵ ) این قانون نیست .
ماده ۷۷ـ در صورتی که رأی بر مبنای اتفاق نظر نباشد ، نظر اقلیت نیز در پیش نویس رأی درج می شود و به امضای آنان می رسد و در پرونده بایگانی می گردد .
ماده ۷۸ـ مقرراتی که در مرحله بدوی رعایت می شود در مرحله تجدیدنظر نیز جاری است مگر این که به موجب قانون ترتیب دیگری مقرر شده باشد .
ماده ۷۹ـ در صورتی که رئیس قوه قضائیه یا رئیس دیوان رأی قطعی شعب دیوان را خلاف بیّن شرع یا قانون تشخیص دهند ، رئیس دیوان فقط برای یک بار با ذکر دلیل پرونده را برای رسیدگی ماهوی و صدور رأی به شعبه هم عرض ارجاع می نماید . رأی صادرشده قطعی است .
تبصره ـ چنانچه رأی قطعی موضوع این ماده از شعبه بدوی صادر شده باشد ، در این صورت پرونده برای صدور رأی به شعبه تجدیدنظر ارجاع می گردد .
مبحث سوم ـ رسیدگی در هیأت عمومی
ماده ۸۰ ـ تقاضای ابطال مصوبات در هیأت عمومی دیوان ، با تقدیم درخواست انجام می گیرد . در درخواست مذکور ، تصریح به موارد زیر ضروری است :
الف ـ مشخصات و اقامتگاه درخواست کننده
ب ـ مشخصات مصوبه مورد اعتراض
پ ـ حکم شرعی یا مواد قانونی که ادعای مغایرت مصوبه با آن شده
ت ـ دلایل و جهات اعتراض از حیث مغایرت مصوبه با شرع یا قانون اساسی یا سایر قوانین یا خروج از اختیارات مرجع تصویب کننده
ث ـ امضاء یا اثر انگشت درخواست کننده
تبصره ـ سایر مقررات مربوط به تنظیم ، ارسال و ثبت دادخواست ، به استثنای ذی نفع بودن درخواست کننده و پرداخت هزینه دادرسی ، در درخواست ابطال مصوبه نیز جاری است . درخواستها توسط رئیس دیوان ، به دفتر هیأت عمومی ارجاع می شود .
ماده ۸۱ ـ در صورت عدم رعایت موارد مذکور در ماده فوق مدیر دفتر هیأت عمومی به شرح زیر اقدام می نماید :
۱ـ در مورد بند ( الف ) ظرف پنج روز قرار رد درخواست صادر می نماید .
۲ـ در مورد بند ( ث ) مطابق ماده ( ۲۸ ) این قانون عمل می نماید .
۳ـ در سایر موارد با ذکر جهات نقص ، اخطاریه صادر و متقاضی مکلف است ظرف ده روز پس از ابلاغ ، نسبت به رفع نقص اقدام کند . درغیراین صورت ، قرار رد درخواست صادر می شود . این قرار ، قطعی است .
ماده ۸۲ ـ مدیر دفتر هیأت عمومی ، درخواست را به نظر رئیس دیوان می رساند . چنانچه درخواست مشمول ماده ( ۸۵ ) این قانون باشد ، رئیس یا معاون قضائی وی ، وفق حکم آن ماده اقدام می کند و در بقیه موارد ، درخواست جهت اخذ پاسخ از مرجع تصویب کننده ، به دفتر اعاده می شود و در نوبت رسیدگی قرار می گیرد .
ماده ۸۳ ـ مدیر دفتر هیأت عمومی نسخه ای از درخواست و ضمائم آن را برای مرجع تصویب کننده ، ارسال می کند . مرجع مربوط مکلف است ظرف یک ماه از تاریخ ابلاغ ، نسبت به ارسال پاسخ اقدام کند . در هر صورت ، پس از انقضای مهلت مزبور ، هیأت عمومی به موضوع رسیدگی و تصمیم مقتضی اتخاذ می نماید .
تبصره ـ چنانچه مرجع تصویب کننده ظرف مهلت مقرر درخواست تمدید وقت برای ارسال پاسخ نماید ، رئیس دیوان می تواند درصورت ضرورت ، رسیدگی به پرونده را حداکثر تا سه ماه دیگر به تأخیر اندازد .
ماده ۸۴ ـ اموری که مطابق قانون در صلاحیت هیأت عمومی دیوان است ، ابتداء به هیأتهای تخصصی مرکب از حداقل پانزده نفر از قضات دیوان ارجاع می شود . رسمیت جلسات هیأتهای تخصصی منوط به حضور دوسوم اعضاء است که به ترتیب زیر عمل می کنند :
الف ـ در صورتی که نظر اکثریت مطلق هیأت تخصصی بر قبول شکایت و ابطال مصوبه باشد ، پرونده به همراه نظریه هیأت جهت اتخاذ تصمیم به هیأت عمومی ارسال می شود .
ب ـ درصورتی که نظر سه چهارم اعضای هیأت تخصصی بر رد شکایت باشد ، رأی به رد شکایت صادر می کند . این رأی ظرف بیست روز از تاریخ صدور ، از سوی رئیس دیوان یا ده نفر از قضات دیوان قابل اعتراض است . در صورت اعتراض و یا در صورتی که نظر اکثریت کمتر از سه چهارم اعضاء بر رد شکایت باشد ، پرونده به شرح بند ( الف ) در هیأت عمومی مطرح و اتخاذ تصمیم می شود .
تبصره ۱ـ تصمیمات هیأتهای تخصصی بلافاصله به اطلاع قضات دیوان می رسد .
تبصره ۲ـ هرگاه مصوبه مورد شکایت به لحاظ مغایرت با موازین شرعی برای رسیدگی مطرح باشد موضوع جهت اظهارنظر به شورای نگهبان ارسال می شود . نظر فقهای شورای نگهبان برای هیأت عمومی و هیأتهای تخصصی لازم الاتباع است .
ماده ۸۵ ـ در مواردی که به تشخیص رئیس دیوان ، رسیدگی به درخواست ابطال مصوبه موضوعاً منتفی باشد ، مانند موارد استرداد درخواست از سوی متقاضی یا وجود رأی قبلی دیوان در مورد مصوبه ، رئیس دیوان قرار رد درخواست را صادر می کند . این قرار قطعی است .
ماده ۸۶ ـ در صورتی که رئیس قوه قضائیه یا رئیس دیوان به هر نحو از مغایرت یک مصوبه با شرع یا قانون یا خروج آن از اختیارات مقام تصویب کننده مطلع شوند ، موظفند موضوع را در هیأت عمومی مطرح و ابطال مصوبه را درخواست نمایند .
ماده ۸۷ ـ در صورتی که مصوبه ای به لحاظ مغایرت با موازین شرعی برای رسیدگی مطرح باشد ، موضوع جهت اظهارنظر به شورای نگهبان ارسال می شود . نظر فقهای شورای نگهبان برای هیأت عمومی ، لازم الاتباع است .
ماده ۸۸ ـ هیأت عمومی ، در اجرای بند ( ۱ ) ماده ( ۱ ۲ ) این قانون می تواند تمام یا قسمتی از مصوبه را ابطال نماید .
ماده ۸۹ ـ هرگاه در موارد مشابه ، آراء متعارض از یک یا چند شعبه دیوان صادر شده باشد ، رئیس دیوان موظف است به محض اطلاع ، موضوع را ضمن تهیه و ارائه گزارش در هیأت عمومی دیوان مطرح نماید . هیأت عمومی پس از بررسی و احراز تعارض و اعلام رأی صحیح ، نسبت به صدور رأی اقدام می نماید . این رأی برای شعب دیوان و سایر مراجع اداری مربوط در موارد مشابه لازم الاتباع است . اثر آراء وحدت رویه مذکور نسبت به آینده است و موجب نقض آراء سابق نمی شود لکن در مورد احکامی که در هیأت عمومی مطرح و غیرصحیح تشخیص داده شده شخص ذی نفع ظرف یک ماه از تاریخ درج رأی در روزنامه رسمی حق تجدیدنظرخواهی را دارد . در این صورت پرونده به شعبه تجدیدنظری که قبلاً در پرونده دخالت نداشته ارجاع می شود و شعبه مذکور موظف به رسیدگی و صدور رأی بر طبق رأی مزبور است .
ماده ۹۰ـ هرگاه در موضوع واحد حداقل پنج رأی مشابه از دو یا چند شعبه دیوان صادر شده باشد ، رئیس دیوان می تواند موضوع را در هیأت عمومی مطرح و تقاضای تسری آن را نسبت به موضوعات مشابه نماید . در صورتی که هیأت عمومی آراء صادرشده را صحیح تشخیص دهد ، آن را برای ایجاد رویه تصویب می نماید . این رأی برای سایر شعب دیوان ، ادارات و اشخاص حقیقی و حقوقی مربوط لازم الاتباع است .
تبصره ـ پس از صدور رأی ایجاد رویه ، رسیدگی به شکایات موضوع این ماده در شعب دیوان به صورت خارج از نوبت و بدون نیاز به ارسال نسخه ای از دادخواست و ضمائم آن برای طرف شکایت ، انجام می گیرد .
ماده ۹۱ـ طرح آراء قبلی هیأت عمومی برای رسیدگی مجدد در هیأت عمومی ، در موارد ادعای اشتباه یا مغایرت با قانون یا تعارض با یکدیگر ، مستلزم اعلام اشتباه ازسوی رئیس قوه قضائیه یا رئیس دیوان یا تقاضای کتبی و مستدل بیست نفر از قضات دیوان است .
ماده ۹۲ـ چنانچه مصوبه ای در هیأت عمومی ابطال شود ، رعایت مفاد رأی هیأت عمومی در مصوبات بعدی ، الزامی است . هرگاه مراجع مربوط ، مصوبه جدیدی مغایر رأی هیأت عمومی تصویب کنند ، رئیس دیوان موضوع را خارج از نوبت بدون رعایت مفاد ماده ( ۸۳ ) این قانون و فقط با دعوت نماینده مرجع تصویب کننده ، در هیأت عمومی مطرح می نماید .
ماده ۹۳ـ افـرادی که در اجرای آراء هیـأت عمومی ، خود را ذی نـفع می دانند ، در صورت عدم اجرای آن از سوی مسؤولان ذی ربط ، می توانند رسیدگی به استنکاف مسؤول مربوط را از دیوان ، درخواست نمایند . این درخواست از سوی رئیس دیوان ، به یکی از شعب تجدیدنظر ارجاع می شود . شعبه مذکور در صورت احراز ذی نفع بودن درخواست کننده و استنکاف مسؤول مربوط ، به موجب ماده ( ۱۰۹ ) این قانون اتخاذ تصمیم می نماید .
ماده ۹۴ـ درصورتی که آراء هیأت عمومی دیوان از سوی رئیس قوه قضائیه خلاف موازین شرع تشـخیص داده شود ، هیأت عمومی باتوجه به نظر رئیس قوه قضائیه تجدیدنظر می نماید .
ماده ۹۵ـ احکام صادر شده از هیأت عمومی دیوان که مستلزم عملیات اجرائی باشد از طریق دفتر هیأت عمومی به واحد اجرای احکام دیوان ابلاغ می گردد . واحد اجرای احکام دیوان موظف است مراتب را به مبادی ذی ربط اعلام نماید . مراجع مذکور مکلف به اجرای حکم و اعلام نتیجه به دیوان می باشند و در صورت استنکاف طبق ماده ( ۱۱۰ ) این قانون اقدام می شود .
ماده ۹۶ـ اداره جلسات هیأت عمومی و هیأتهای تخصصی ، وفق این قانون ، مطابق آیین نامه ای است که ظرف سه ماه از تاریخ لازم الاجراء شدن این قانون ، به تصویب رئیس قوه قضائیه می رسد .
ماده ۹۷ـ رأی هیأت عمومی مطابق نظر اکثریت اعضاء توسط رئیس دیوان یا یکی از اعضاء اکثریت هیأت به انتخاب رئیس دیوان انشاء می گردد .
تبصره ـ ابلاغ و اصلاح آراء هیأت عمومی مطابق مقررات آیین دادرسی مدنی است .
بخش سوم ـ اعاده دادرسی
ماده ۹۸ـ درمورد احکام قطعی به جهات ذیل می توان دادخواست اعاده دادرسی تقدیم نمود :
الف ـ حکم ، خارج از موضوع شکایت صادر شده باشد .
ب ـ حکم به میزان بیشتر از خواسته صادر شده باشد .
پ ـ در مفاد حکم ، تضاد وجود داشته باشد .
ت ـ حکم صادر شده با حکم دیگری درخصوص همان دعوی و اصحاب آن ، که قبلاً توسط همان شعبه یا شعبه دیگر صادر شده است متعارض بوده بدون آن که سبب قانونی موجب این تعارض باشد .
ث ـ حکم ، مستند به اسنادی باشد که پس از صدور ، جعلی بودن و یا عدم اعتبار آنها به موجب حکم مراجع صالح قانونی ثابت شده باشد .
ج ـ پس از صدور حکم ، اسناد و دلایلی به دست آید که دلیل حقانیت درخواست کننده اعاده دادرسی باشد و ثابت شود اسناد و دلایل یادشده در جریان دادرسی در اختیار وی نبوده است .
ماده ۹۹ـ مهلت تقدیم دادخواست اعاده دادرسی به شرح زیر است :
۱ـ در مورد بندهای « الف » تا « پ » ماده ( ۹۸ ) این قانون ، بیست روز از تاریخ ابلاغ رأی شعبه
۲ ـ درخصوص بندهای « ت » تا « ج » ماده ( ۹۸ ) این قانون ، بیست روز از زمان حصول سبب اعاده دادرسی
ماده ۱۰۰ـ دادخواست اعاده دادرسی با رعایت مواد مربوط به دادخواست مندرج در این قانون با ذکر جهتی که موجب اعاده دادرسی شده است ، به شعبه صادرکننده رأی تقدیم می شود .
ماده ۱۰۱ـ هزینه دادخواست اعاده دادرسی برابر هزینه تقدیم دادخواست به شعب تجدیدنظر دیوان است .
ماده ۱۰۲ـ رسیدگی به دادخواست اعاده دادرسی در صلاحیت شعبه صادرکننده حکم قطعی است . شعبه مذکور در ابتداء در مورد قبول یا رد این دادخواست قرار لازم را صادر می نماید و در صورت قبول دادخواست مبادرت به رسیدگی ماهوی می کند .
ماده ۱۰۳ـ شعبه رسیدگی کننده به اعاده دادرسی می تواند در صورت احراز ضرورت ، دستور توقف اجرای حکم مورد تقاضای اعاده دادرسی را صادر نماید .
ماده ۱۰۴ـ هرگاه شعبه دادخواست اعاده دادرسی را وارد تشخیص دهد ، حکم مورد تقاضای اعاده دادرسی را نقض و حکم مقتضی صادر می نماید . در صورتی که دادخواست اعاده دادرسی راجع به قسمتی از حکم باشد ، فقط همان قسمت نقض یا اصلاح می گردد . چنانچه جهت دادخواست اعاده دادرسی ، مغایرت دو حکم باشد ، شعبه رسیدگی کننده پس از قبول اعاده دادرسی ، حکم دوم را نقض می نماید و حکم اول به قوت خود باقی می ماند .
ماده ۱۰۵ـ حکمی که پس از اعاده دادرسی صادر می گردد ، قابل اعاده دادرسی مجدد از همان جهت نیست .
ماده ۱۰۶ـ در اعاده دادرسی به هیچ عنوان شخص دیگری غیر از طرفین دعوی ، وکیل یا قائم مقام و یا نماینده قانونی آنان ، نمی تواند وارد دعوی شود .
بخش چهارم ـ اجرای احکام
ماده ۱۰۷ـ کلیه اشخاص و مراجع مذکور در ماده ( ۱۰ ) این قانون مکلفند آراء دیوان را پس از ابلاغ به فوریت اجراء نمایند .
ماده ۱۰۸ـ شعب دیوان پس از ابلاغ رأی به محکومٌ علیه یک نسخه از آن را به انضمام پرونده به واحد اجرای احکام دیوان ارسال می نمایند . محکومٌ علیه مکلف است ظرف یک ماه نسبت به اجرای کامل آن یا جلب رضایت محکومٌ له اقدام و نتیجه را به طور کتبی به واحد اجرای احکام دیوان گزارش نماید .
ماده ۱۰۹ـ هرگاه پس از انتشار رأی هیأت عمومی دیوان در روزنامه رسمی کشور مسؤولان ذی ربط از اجرای آن استنکاف نمایند ، به تقاضای ذی نفع یا رئیس دیوان و با حکم یکی از شعب دیوان ، مستنکف به انفصال موقت از خدمات دولتی به مدت سه ماه تا یک سال و جبران خسارت وارده محکوم می شود .
تبصره ـ تقاضای ذی نفع برای اجرای آراء هیأت عمومی ، باید به صورت تقدیم دادخواست باشد . افرادی که از عدم اجرای آراء هیأت عمومی در مورد ابطال مصوبه مطلع می شوند ، می توانند موضوع را به رئیس دیوان منعکس نمایند تا رئیس دیوان نسبت به پیگیری موضوع از طریق شعب دیوان اقدام نماید .
ماده ۱۱۰ـ در صورت استنکاف شخص یا مرجع محکوم ٌعلیه از اجرای حکم قطعی ، واحد اجرای احکام دیوان ، مراتب را به رئیس دیوان گزارش می کند .
رئیس دیوان بلافاصله پرونده را به شعبه صادرکننده رأی قطعی ارجاع می نماید . شعبه مذکور موظف است خارج از نوبت به موضوع استنکاف رسیدگی و رأی مقتضی صادر و پرونده را جهت اقدامات بعدی به واحد اجرای احکام دیوان ارسال نماید .
تبصره ۱ـ در مواردی که اجرای حکم ، مستلزم اتخاذ تصمیم توسط شورا ، هیأت و یا کمیسیونی مرکب از دو یا چند نفر باشد و اعضای آنها از تبعیت حکم صادر شده استنکاف نمایند ، تمامی اعضای مؤثر در مخالفت با حکم دیوان ، مستنکف شناخته می شوند .
تبصره ۲ـ مرجع رسیدگی به استنکاف از رأی هیأت عمومی ، شعب تجدیدنظر دیوان است .
تبصره ۳ـ شعبه رسیدگی کننده به استنکاف ابتداء شخص یا اشخاص مستنکف را احضار و موضوع را به آنها تفهیم می نماید . چنانچه مستنکف استمهال کند ، حداکثر یک هفته جهت اجرای حکم و اعلام به دیوان به وی مهلت داده می شود و در غیراین صورت و یا پس از انقضای مهلت ، مشمول حکم مقرر در ماده ( ۱۱۲ ) این قانون قرار می گیرد .
ماده ۱۱۱ـ دادرس اجرای احکام از طرق زیر مبادرت به اجرای حکم می کند :
۱ ـ احضار مسؤول مربوط و اخذ تعهد بر اجرای حکم یا جلب رضایت محکومٌ له در مدت معین
۲ ـ دستور توقیف حساب بانکی محکومٌ علیه و برداشت از آن به میزان مبلغ محکومٌ به در صورت عدم اجرای حکم یک سال پس از ابلاغ
۳ ـ دستور توقیف و ضبط اموال شخص متخلف به درخواست ذی نفع طبق مقررات قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب ( در امورمدنی )
۴ـ دستور ابطال اسناد یا تصمیمات اتخاذ شده مغایر با رأی دیوان با رعایت لایحه قانونی نحوه خرید و تملک اراضی و املاک برای اجرای برنامه های عمومی ، عمرانی و نظامی دولت مصوب ۱۷/۱۱/۱۳۵۸ شورای انقلاب و اصلاحات بعدی آن و قانون تعیین تکلیف اراضی واگذاری دولت و نهادها مصوب ۱۵/۱۲/۱۳۷۰ مجمع تشخیص مصلحت نظام
ماده ۱۱۲ـ در صورتی که محکومٌ علیه از اجرای رأی ، استنکاف نماید با رأی شعبه صادرکننده حکم ، به انفصال موقت از خدمات دولتی تا پنج سال و جبران خسارت وارده محکوم می شود . رأی صادرشده ظرف بیست روز پس از ابلاغ قابل تجدیدنظر در شعبه تجدیدنظر دیوان می باشد و در صورتی که رأی مذکور در شعبه تجدیدنظر صادر شده باشد به شعبه هم عرض ارجاع می گردد .
ماده ۱۱۳ـ طرح مجدد پرونده در موارد اعلام اشتباه قاضی و یا خلاف بیّن شرع یا قانون ، مانع از اجرای حکم قطعی دیوان نیست مگر آن که شعبه رسیدگی کننده قرار توقف اجرای حکم را صادر نماید .
ماده ۱۱۴ـ چنانچه در جریان اجرای آراء دیوان ، راجع به نحوه اجرای رأی بین طرفین توافقی شود و محکوم ٌعلیه به تعهدات خود عمل ننماید ، محکومٌ له می تواند ادامه عملیات اجرائی را درخواست کند و واحد اجرای احکام دیوان با اجرای رأی دیوان یا توافق ، موضوع را پیگیری می نماید .
ماده ۱۱۵ـ در مواردی که محکوم ٌعلیه در مقام اجرای احکام قطعی دیوان ، به موانع قانونی استناد نماید و یا به جهتی امکان عملی اجرای حکم نباشد و این جهات به تشخیص دادرس اجرای احکام دیوان ، موجه شناخته شود ، از موارد اعاده دادرسی تلقی و پرونده به منظور رسیدگی به این جهات به شعبه صادرکننده رأی قطعی ارجاع می گردد . شعبه مزبور در صورت تأیید وجود مانع قانونی و یا عدم امکان اجرای حکم ، رأی مقتضی به جبران خسارت و یا تعیین جایگزین محکومٌ به صادر می نماید . در غیراین صورت قرار رد صادر و پرونده برای ادامه عملیات اجرائی به واحد اجرای احکام دیوان اعاده می شود . رأی و یا قرار صادرشده در این مرحله قطعی است .
ماده ۱۱۶ـ در مواردی که اجرای حکم قطعی از اختیار محکومٌ علیه خارج و یا موکول به تمهید مقدماتی از سوی مرجع دیگری غیر از محکومٌ علیه باشد و مرجع اخیر در جریان دادرسی وارد نشده باشد ، ظرف یک ماه از تاریخ اعلام ، مرجع یادشده می تواند به رأی صادر شده اعتراض کند و شعبه صادرکننده رأی قطعی باید به موضوع رسیدگی و اظهارنظر نماید . این رأی قطعی و لازم الاجراء است .
ماده ۱۱۷ـ چنانچه دادرس اجرای احکام دیوان ، رأی شعبه دیوان را مبهم بداند ، به نحوی که اجرای آن امکان نداشته باشد با ذکر مورد ابهام از شعبه صادرکننده رأی تقاضای رفع ابهام می نماید . نظر شعبه درخصوص رفع ابهام ، برای دادرس اجرای احکام دیوان ، لازم الاتباع است .
ماده ۱۱۸ـ دستگاههای اجرائی موضوع ماده ( ۵ ) قانون مدیریت خدمات کشوری مصوب ۸/ ۷/ ۱۳۸۶ مکلفند دستورات دیوان را در مقام اجرای حکم اجراء کنند . تخلف از مقررات این ماده ، علاوه بر تعقیب اداری و انتظامی حسب مورد ، مستوجب مجازات مقرر در ماده ( ۱۱۲ ) این قانون است .
ماده ۱۱۹ـ در اجرای بند « ۱ » ماده ( ۱۱۱ ) این قانون ، چنانچه مسؤول مربوط پس از احضار بدون عذر موجه ، در واحد اجرای احکام دیوان حاضر نشود ، دادرس اجرای احکام مطابق تبصره ( ۲ ) ماده ( ۴۳ ) این قانون ، اقدام می نماید .
بخش پنجم ـ سایر مقررات
ماده ۱۲۰ـ شـعب تشخیص فعلی دیوان پس از رسیدگی به پرونده های موجود منحل می شوند .
ماده ۱۲۱ـ هرگاه ضمن رسیدگی به موضوعی در دیوان ، رئیس دیوان در جریان تضییع حقوق عمومی و یا منافع بیت المال قرار گیرد ، موظف است مراتب را حسب مورد به سازمان بازرسی کل کشور ، دادستان کل کشور و دیوان محاسبات کشور اعلام نماید .
ماده ۱۲۲ـ مقررات مربوط به رد دادرس و نحوه ابلاغ اوراق ، آراء و تصمیمات دیوان و وکالت و سایر موارد سکوت در این قانون به ترتیبی است که در قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب ( در امور مدنی ) و قانون اجرای احکام مدنی مقرر شده است .
ماده ۱۲۳ـ بـودجه دیوان در ردیف مسـتقل ذیل ردیف بودجه قوه قضائیه منظور می گردد .
ماده ۱۲۴ـ از تاریخ لازم الاجراء شدن این قانون ، قانون دیوان عدالت اداری مصوب ۲۵/ ۹/ ۱۳۸۵ و اصلاحات بعدی آن و آیین دادرسی دیوان عدالت اداری مصوب ۲۶/ ۲/ ۱۳۷۹ قوه قضائیه لغو می شود .
قانون فوق مشتمل بر یکصد و بیست و چهار ماده و سی و نه تبصره در جلسه علنی روز سه شنبه مورخ ۲۲/ ۹/ ۱۳۹۰ مجلس شورای اسلامی تصویب شد و مواد ( ۱۰ ) ، ( ۱۲ ) ، ( ۸۹ ) ، ( ۹۰ ) و ( ۹۴ ) این قانون در تاریخ ۲۵/ ۳/ ۱۳۹۲ از سوی مجمع تشخیص مصلحت نظام موافق با مصلحت نظام تشـخیص داده شد و مابقی مواد این قانون در تاریخ ۳۰/ ۹/ ۱۳۹۰ به تأیید شورای نگهبان رسید .
رئیس مجلس شورای اسلامی ـ علی لاریجانی

کلمات کلیدی
قانون دیوان عدالت اداری مصوب ۹۲ ، دانلود قانون دیوان عدالت اداری مصوب ۹۲، قانون قانون دیوان عدالت اداری مصوب ۹۲ ، متن کامل قانون دیوان عدالت اداری مصوب ۹۲ ، متن قانون دیوان عدالت اداری مصوب ۹۲، دانلود قانون دیوان عدالت اداری مصوب ۹۲ ، دانلود قانون دیوان عدالت اداری